Magmatische gesteenten, welke verschillende zijn er?
Zoals bij alles houden wij mensen ervan om een classificatie of ordening aan te brengen. Als je naar verschillende soorten vulkanische gesteenten kijkt, zijn er 2 manieren waarop dat met het blote oog of een loupe kan! Natuurlijk kun je er nog van alles aan meten in labs, maar voor de grote onderverdeling is dit voldoende!
Samenstelling (chemische verschillen)
Als je naar verschillende magmatische gesteenten kijkt, vallen de verschillende kleuren op. Heel donker groenig tot zwart, juist heel licht van kleur of rood. Hoe kan dat? Verschil in kleur betekent verschil in wat er in zit.
Rood geeft al een hint: ijzer! Donker, zoals hieronder de bovenste twee? Magnesium en ijzer. Licht van kleur, zoals hieronder de onderste twee? Veel silicium, natrium, aluminium en zuurstof. SiO2 is de chemische formule van kwarts. Als je in het periodiek systeem van elementen kijkt,
zie je dat ijzer en magnesium iets zwaardere elementen zijn dan silicium en zuurstof. Een lichtere kleur is dan ook -enkele uitzonderingen daargelaten- lichter van gewicht!
Textuur, of hoe het gesteente van 'vorm' is
Magmatische gesteenten heb je met (hierboven rechts) en zonder kristallen (hierboven links!). Of, zo lijkt het. Als je een heeeeel dun plakje onder een microscoop bekijkt, zijn altijd wel kristallen te zien. Grotere kristallen vormen zich als er langzame afkoeling is. Dat betekent dus: in de diepte van de aarde hard geworden. Heel kleine, of geen kristallen: bij een vulkaan naar buiten gekomen en zo snel afgekoeld dat er overal kristallen begonnen te vormen, die elkaar al snel in de weg zitten.
Grote kristallen verklappen meteen: 'diep en langzaam afgekoeld!', intrusief. We kunnen deze stenen nu alleen in onze handen houden omdat ze later als hard gesteente naar het oppervlak zijn gekomen in bergen. Kleine of geen kristallen: je hebt een stuk steen in je hand dat bij een vulkaan naar buiten is gekomen. Extrusief. Als lava-stroom, of door de lucht als as en vulkanische bommen ('pyroclastisch' noemen we die laatste twee).
Uiteindelijke indeling!
We hebben nu twee indelingen die we met elkaar kunnen combineren! Veel kwarts en in de diepte gestold? Of juist heel weinig en bij een vulkaan naar buiten gekomen? Hieronder zie je in het overzicht welke naam we daar aan geven. Felsisch betekent: veel veldspaat (feldspar) en kwarts (silica). Mafisch betekent: veel magnesium en ijzer (Fe). Dat betekent dus dat die verschillende soorten een verschillende bron magma hebben gehad! Als je nu gesteente van een oude vulkaan kunt vinden, weet je dus meteen wat voor vulkaan dat moet zijn geweest.
Andere samenstelling: andere uitbarsting!
Magma rijk aan silica is veel stroperiger, taaier. Heeft een grotere weerstand tegen vloeien. En: het gas dat in piepkleine belletjes in magma zit, kan niet makkelijk ontsnappen. Daardoor loopt de druk op en kunnen er heftige vulkaanuitbarstingen volgen. Vulkanen van dit type noemen we stratovulkanen, wat voor 'gelaagde vulkaan' staat. Ze zijn steil, er stroomt weinig lava uit omdat die daar te taai voor is, helemaal als het een beetje afkoelt.
Magma dat minder dan 65% silica heeft, is veel dunner, meer vloeibaar en kan bij afkoelen ook nog langer blijven stromen. Dit vormt dus grote 'plakken' met weinig helling: de schildvulkaan. Er kan relatief weinig druk opbouwen, omdat het gas kan ontsnappen. Je kunt hier van een afstandje met een gerust hart naar kijken, als je maar in niet in de baan van lava-stroom gaat staan of te dichtbij komt: de gassen die bij een uitbarsting vrijkomen zijn niet gezond voor je.
Meer detail
Je kent nu de grote onderverdeling van gesteente en dan magmatische gesteenten. Alsof je kunt zeggen 'vogel - mees'. Al best aardig, maar is het nou een koolmees of een pimpelmees? Om dat bij vulkanische gesteenten te doen, moeten we weten welke mineralen er in het gesteente voorkomen en liefst nog wat chemische metingen doen. Dat kan niet zomaar in het veld. Door heel dunne plakjes gesteente onder een microscoop te bekijken met doorvallend licht, kan het geoefende oog dat prima doen. Als het licht gepolariseerd is, levert het een nog mooier schouwspel op. Helemaal bij het draaien van het plakje verschijnen en verdwijnen kleuren. Elk mineraal doet dat door andere kristalroosters op een andere manier. En het ziet er ook heel mooi uit!
Met onderstaande schema (Streckeisen diagram, alleen het bovenste deel) kun je dan dus nog specifieker zijn hoe het gesteente genoemd zou moeten worden. Als je echt wil, natuurlijk. Q staat voor Kwarts, A = Alkali veldspaat (met veel Kalium) en P voor Plagioklaas (veldspaat met veel Natrium of Calcium). Dus je moet dan wel de verschillende veldspaten kunnen herkennen.
Handige Links & Verdieping
- LVGA - Geologie.nu: Uitgebreide beschrijvingen voor liefhebbers.
- Geologie van Nederland: Voor de lokale context.
- KNAG: Resources voor aardrijkskunde onderwijs.
- Meer over gesteente leren? Aardwetenschappen studeren!